Коми Республикаса Национ музей

Коми Республикаса вужвойтырлӧн музей — туясяна да культураа-югдӧдана учрежденньӧяс пӧвстын медводдзаясысь ӧти, подувсӧ сылы пуктӧма 1911-ӧд вося йирым тӧлысьӧ. Музейсӧ восьтісны ас му туялӧмын водзмӧсьчысьяс, кодъяс XIX–XX нэмъяс костын некымынысь видлісны нин Усть-Сысольскын (ӧнія Сыктывкар) восьтыны музей. 1911-ӧд воын карса интеллигенция (К.Ф. Факов, А.А. Цембер, Н.П. Чеусов, Ф.А. Старовский да мукӧд) чукӧртісны «Архангельское общество изучения Русского Севера»-лысь Усть-Сысольскса юкӧн, коді и паніс сёрнисӧ археология да этнография музей восьтӧм йылысь.

1911-ӧд вося йирым тӧлысь 17-ӧд лунӧ (важ стиль серти 4) уезднӧй земскӧй чукӧртчӧм лэдзис шуӧм коллекция ньӧбӧм могысь ӧтпырысь 100 шайт сетӧм йылысь. Тайӧ лунсӧ лыддьӧны музей артмӧдан лунӧн. Музей артмӧдӧмыс лоис музейяс восьтӧм кузь сӧвмӧмлӧн тшупӧдӧн, коді паськаліс XIX нэм мӧд джынсяньыс Россияса канмулӧн войвыв губернияясын (медводдзаысь Усть-Сысольскса музей восьтӧм йылысь юалӧмсӧ кыпӧдісны 1872-ӧд воын). Мӧдарсяньыс, музей восьтӧм йитчӧма вужвойтыръяслӧн аскылӧмкӧд, кодӧс кыпӧдіс канмулӧн ӧдйӧ мунысь социально-экономическӧй сӧвмӧм.

Музейлӧн подувнас лоины этнография, археология, палеонтология чукӧртӧмъяс да неыджыд лыддьысянін. Чукӧрсӧ вылӧ донъяліс Будапештса университетын велӧдысь Д.Р. Фокош-Фукс, коді воліс Усть-Сысольскӧ 1911-ӧд воын кыв туялӧм могысь. «Архангельское общество изучения Русского Севера» шыӧдчис Усть-Сысольскса музейлы чукӧр ыдждӧдӧм йылысь корӧмӧн йӧз да учреждениеяс дорӧ. Музей оліс войтырӧн, земствоӧн да карса думаӧн сетӧм сьӧм тшӧт. Видзсис сійӧ карса думаӧн веськӧдлана карса библиотека-читальнялӧн ӧти жырйын.

1916-ӧд воӧдз музейын уджнас юрнуӧдіс А.А. Цембер (1874–1959), «Архангельское общество изучения Русского Севера» Усть-Сысольскса юкӧнӧн веськӧдлысь, велӧдысь, этнограф, фольклор туялысь. Сылӧн Усть-Сысольскысь мунӧм бӧрын музей дугӧдліс уджсӧ да бӧр воссис йӧзлы 1918-ӧд вося ӧшым тӧлысьӧ.

1918–1925-ӧд воясӧ музейлӧн общественнӧй директорӧн вӧлі А.В. Холопов (1880–1942) – уезднӧй отдел народного образованиялӧн важъя памятникъяс да искусство видзан юкӧдулӧн веськӧдлысь, серпасасьысь.

1920-ӧд воясӧ музейлӧн удж вӧлі топыда йитчӧма Коми му туялан котыркӧд да сэтӧн Д.А. Батиев, А.Н. Грен, А.С. Сидоров, А.А. Чеусов да мукӧд зільысьяскӧд. Кутшӧмкӧ кад музейса уджсӧ нуӧдіс котырыс. 1923-ӧд воӧ музей босьтіс обласьтса тшупӧд. Тайӧ каднас нуӧдісны ыджыд экспонатъяс чукӧртана удж. А.А. Чернов профессорлӧн геологическӧй чукӧрыс, А.Н. Гренлӧн археологическӧй чукӧрыс, Троице-Стефано-Ульяновскӧй да Кылтовскӧй Крестовоздвиженскӧй манастыръясысь небӧгъяс да эмбур, А.С. Сидоровӧн да Д.Т. Яновичӧн чукӧртӧм этнография да оласног петкӧдлысь эмбур и талунӧдз вужвойтырлӧн музейын босьтӧны тӧдчана ин.

Айму вӧсна Ыджыд тыш кадӧ музей уджаліс: восьталісны выль выставкаяс музейын да мукӧд учреждениеясын; нуӧдісны лекцияяс колхозъясын, вӧр пуктысьяслы, стрӧительяслы да с.в. Войнабӧрся воясӧ музей зілис экспозицияяссӧ бурмӧдны. 1950-ӧд вояс помын – 1960-ӧд вояс заводитчигӧн помалісны реэкспозиция сӧвет кадӧдз да сӧвет кадся история, вӧр-ва юкӧнъясын. 

1969-ӧд воын воссис Коми литература подув пуктысь И.А. Куратовлӧн литературно-мемориальнӧй музей. VI-ӧд фин-угор кывъяс туялысьяслӧн канмукостса коншресс кежлӧ (1985-ӧд вося сора тӧлысь) музейын уджалысьяс вӧчисны ыджыд удж выль «Коми му важ кадсянь миян лунъясӧдз» экспозиция. 

1989-ӧд воӧ Вознесенскӧй вичкоын вӧчӧма «Коми войтырлӧн культура да оласног (XIX — ХХ заводитчӧм)». Сёрӧнджык вичкосӧ эскысьяс корӧмӧн сетісны сэтчӧс православнӧйяслы.

2000-ӧд воын воссис выль «Традиционная культура коми в обрядах жизненного цикла» этнографическӧй экспозиция. 

И.П. Морозовлӧн музей-керка вӧлі восьтӧма 2004-ӧд воын. Тӧдчанаӧн лои С.Г. Сухановлӧн выльмӧдӧм керкаын И.А. Куратовлӧн литературнӧй музей восьтӧм.